Share on facebook
Share on twitter
Share on skype
Share on whatsapp
Share on print
Share on email

Στην Αφρική, πληθαίνουν οι εστίες του τζιχαντισμού

Από τις οκτώ πιο φονικές και καταστροφικές ένοπλες συγκρούσεις στον κόσμο σήμερα, οι επτά εκτυλίσσονται στην Αφρική, όπου η αποσύνθεση της Λιβύης εξοπλίζει τις τζιχαντιστικές οργανώσεις. Η Αφρικανική Ένωση φάνηκε για πολύ καιρό ανήμπορη να αναλάβει την ασφάλεια των αφρικανικών πληθυσμών, η οποία εγκαταλείφθηκε στις γαλλο-αμερικανικές πρωτοβουλίες. Όμως, η πρώτη δύναμη ταχείας επέμβασης της αφρικανικής ηπείρου μπορεί να συγκροτηθεί φέτος… «Όλοι γνωρίζουν ότι, από στρατηγικής άποψης, η Αφρική είναι το μέλλον του κόσμου, εκτός από τους ίδιους τους Αφρικανούς!», αναφέρει με λύπη ο Σεϊκ Τιντιάν Γκαντιό, πρόεδρος του Παναφρικανικού Στρατηγικού Ινστιτούτου. Το ινστιτούτο ήταν ο βασικός διοργανωτής του Διεθνούς Φόρουμ για την Ειρήνη και την Ασφάλεια στην Αφρική, το οποίο πραγματοποιήθηκε στο Ντακάρ (Σενεγάλη) στα μέσα Δεκεμβρίου (1). Στην ανεπίσημη αυτή συνάντηση -που δεν έχει ξαναγίνει στην Αφρική και φιλοδοξεί να μετατραπεί σε ετήσιο γεγονός- συμμετείχαν τετρακόσιοι στρατιωτικοί, πολιτικοί, ερευνητές, δημοσιογράφοι, κατά το πρότυπο ανάλογων συναντήσεων σε άλλες περιοχές του πλανήτη (2). Πάνω από πενήντα χρόνια μετά το τέλος της αποικιοκρατίας, «είναι επείγουσα ανάγκη η αφρικανική στρατηγική σκέψη να εκφράζεται σε κατάλληλο περιβάλλον», θυμίζει ο Γάλλος γεωγράφος και διπλωμάτης Μισέλ Φουσέ (3). Κατά τα φαινόμενα, το φόρουμ έδωσε την ευκαιρία να διαπιστωθεί η «έλλειψη γεωπολιτικής συνείδησης» της μαύρης ηπείρου, σύμφωνα με τη διατύπωση αξιωματικού σε στρατιωτική σχολή της Κεντρικής Αφρικής, για τον οποίο η ασφάλεια «θα έπρεπε να θεωρείται παγκόσμιο δημόσιο αγαθό». Η εύθραυστη κατάσταση των κρατών και η αδυναμία τους να διατηρήσουν την ειρήνη και την ασφάλεια, ιδιαίτερα στην περιοχή του Σαέλ (4), είναι εξώφθαλμες. Έχοντας εκδιωχθεί από το μεγαλύτερο μέρος της Αλγερίας, της αρχικής μήτρας τους, οι τζιχαντιστικές ομάδες έχουν διασκορπιστεί στο Σαχέλ και έχουν στρατιωτικοποιηθεί, κατά το πρότυπο των σαμπάμπ στη Σομαλία ή του Ισλαμικού Κράτους (ΙΚ) στη Συρία και το Ιράκ. «Για αυτούς δεν υπάρχουν σύνορα, από τον Ατλαντικό μέχρι την Ερυθρά Θάλασσα», λέει με ανησυχία Αφρικανός διπλωμάτης, ο οποίος εκφράζει την έμμονη ιδέα της «ενοποίησης των μετώπων», τη στιγμή που η νιγηριανή σέκτα Μπόκο Χαράμ επεκτείνει τη δράση της στο Καμερούν, τον Νίγηρα, ακόμη και στην Κεντροαφρικανική Δημοκρατία (5), ενώ, στη ζώνη Σαχέλ-Σαχάρας, εντοπίζονται -σύμφωνα με τον Γάλλο υπουργό Άμυνας Ζαν-Ιβ Λε Ντριάν- «σημεία σύνδεσης» μεταξύ του ΙΚ και των οργανώσεων που μέχρι τώρα δήλωναν παρακλάδια της Αλ-Κάιντα. Οι περισσότερες ένοπλες ομάδες, που χαρακτηρίζονται και οι ίδιες από εσωτερικές διαιρέσεις, προτιμούν τις ζώνες ανομίας -στην ύπαιθρο ή στα περίχωρα αστικών κέντρων-, στις οποίες η κεντρική εξουσία έχει λίγα ερείσματα, και προσαρμόζονται στις τοπικές πραγματικότητες, όπως είναι οι αποσχιστικές τάσεις των Τουαρέγκ στο βόρειο Μαλί ή ο εμφύλιος πόλεμος στη Λιβύη. Ριζώνουν χάρη σε δεσμούς οικογενειών και φυλών, διαμορφώνοντας δίκτυα αλληλεγγύης και πληροφόρησης. Εγκαθίστανται στην τοπική οικονομία, συνοδεύοντας αυτοκινητοπομπές, εισπράττοντας διόδια, κάνοντας λαθρεμπόριο -όπλων, ναρκωτικών, τσιγάρων, ομήρων- για να χρηματοδοτούν τη δράση τους. Προσελκύουν μέλη από την ανεξάντλητη δεξαμενή των φτωχών νέων, οι οποίοι κεντρίζονται τόσο από τη νέου τύπου «πολιτική προσφορά» όσο και από τις αμοιβές που καταβάλλονται στους πολεμιστές του τζιχάντ. «Συμπεριφέρονται σαν εργολάβοι της τυφλής και μαζικής βίας, μερικές φορές και σαν εργολάβοι της παράνομης οικονομίας», αποκαλύπτει ο Γκαντιό, ο οποίος διετέλεσε υπουργός Εξωτερικών της Σενεγάλης από το 2000 έως το 2009 επί προεδρίας Αμπντουλαγιέ Βαντέ. «Διαθέτουν χρηματικούς πόρους και στρατιωτικές δυνατότητες συχνά ανώτερες από τις παραδοσιακές κρατικές δυνάμεις άμυνας και ασφάλειας. Και, επιπλέον, λειτουργούν σε δίκτυο και αποδέχονται την από κοινού δράση, πράγμα που εμείς δεν έχουμε καταφέρει». «Είμαστε χρόνια πίσω», διαπιστώνει με λύπη, από την πλευρά του, πρώην στέλεχος της Αφρικανικής Ένωσης, για τον οποίο τα κράτη πρέπει να αναθεωρήσουν ριζικά τα στρατηγικά δόγματά τους. Έτσι, όλο και περισσότεροι Αφρικανοί αναλυτές επανεξετάζουν τα υποδείγματα ασφαλείας, ενσωματώνοντας κυρίως την ανθρωπολογική διάσταση της στροφής προς τον πολιτικο-θρησκευτικό ριζοσπαστισμό: «Μας διαφεύγει κάτι εάν χαρακτηρίσουμε απλώς “τρομοκρατική” μια ένοπλη ομάδα τόσο οργανωμένη όσο η Μπόκο Χαράμ, η οποία ελέγχει ολόκληρα χωριά, διαμορφώνει μια ιδεολογία που κατακτά τις καρδιές και το πνεύμα των ανθρώπων και προσφέρει ένα πλαίσιο κοινωνικοποίησης», υποστηρίζει ένας διανοούμενος από το Μπενίν. Ενώ ο Σενεγαλέζος Αλιούν Σαλ, διευθυντής του African Futures Institute, προτείνει να δοθεί έμφαση στην ασφάλεια των ανθρώπων, στην υγεία τους, στις επιχειρήσεις τους, στις συνοικίες τους. Τα κράτη δεν μπορούν πια να είναι οι μοναδικοί παράγοντες. Τη σκυτάλη πρέπει να πάρει η κοινωνία των πολιτών, κάτι που θα λειτουργήσει καλύτερα ακόμη και για την πρόληψη των τοπικών ή περιφερειακών εντάσεων. Όλοι ανησυχούν για το μέλλον της νεολαίας -η διάμεση ηλικία είναι τα 25 χρόνια στην Αφρική, έναντι 40 χρόνων στη Γαλλία, για παράδειγμα. Πρόκειται για «κοινωνική ωρολογιακή βόμβα». Πιο μακρά και καθοριστική από την αποικιοκρατική παρένθεση, η ιστορία της αφρικανικής ηπείρου αποτελεί κοίτασμα εμπειριών κοινωνικοποίησης, μορφών πολιτικής οργάνωσης ή τεχνικών κοινωνικής μηχανικής [όπως η palabre (6) και η μεσολάβηση], από το οποίο θα άξιζε να αντλήσει κανείς. «Μιλάμε πολύ για διάλογο των πολιτισμών, αλλά δεν διαθέτουμε πια τον πολιτισμό του διαλόγου», υποστηρίζει πρώην υπουργός από τη Δυτική Αφρική. Υποστηρίζει πως σε μία ήπειρο με δύο χιλιάδες γλωσσικά ιδιώματα, οι μεγάλες περιφερειακής εμβέλειας γλώσσες -για παράδειγμα, τα κισουαχίλι στην Ανατολική Αφρική- μπορούν να συμβάλλουν στην προσέγγιση μεταξύ κρατών και πληθυσμών. «Δεν κάναμε τίποτε άλλο παρά να αναπαράγουμε το δυτικό μοντέλο και απομακρυνθήκαμε από τις αξίες μας», διαπιστώνει στέλεχος επιχείρησης του κοινωνικού τομέα. «Ας δώσουμε στους εαυτούς μας τον χρόνο να επιστρέψουμε στο κοινωνικό και το πολιτιστικό πεδίο. Είναι απολύτως επείγον να επανιδρύσουμε τα εκπαιδευτικά μας συστήματα, να αναθεωρήσουμε την εκμάθηση και τη χρήση των γλωσσών μας». Όπως και άλλοι, όμως, εκμυστηρεύεται ότι σκοντάφτει, στο πλαίσιο μιας, πρώτα απ’όλα, ιδεολογικής συζήτησης, στο εμπόδιο της Παλαιστίνης, η οποία συχνά περιφέρεται από τους ακραίους ως «σύμβολο της ταπεινωμένης ισλαμικής “κοινότητας”». Πώς να απορροφηθεί ο επικίνδυνος δυισμός των εκπαιδευτικών συστημάτων; Το ευρωπαϊκό πρόγραμμα, το οποίο διαμορφώνει την ελίτ, αλλά λειτουργεί ως «πολιτιστική φυλλοξήρα» (σύμφωνα με την έκφραση του ιστορικού Ζοζέφ Κι-Ζερμπό, από την Μπουρκίνα Φάσο), συνυπάρχει με το γκέτο του γυμνασίου, του δημοτικού, ακόμη και της θρησκευτικής σχολής για τον απλό λαό των προαστίων και της υπαίθρου. Ο δυισμός αυτός, όμως, φέρει «τους σπόρους της αμφισβήτησης, της περιθωριοποίησης, της αγανάκτησης, που οι κήρυκες του τζιχαντισμού μπορούν να θερίσουν», επισημαίνει ανήσυχος ο Μπακαρί Σαμπέ, συντονιστής του Παρατηρητηρίου Ριζοσπαστικών Ρευμάτων και Θρησκευτικών Συγκρούσεων στην Αφρική, από το Πανεπιστήμιο Γκάστον-Μπέργκερ του Σεν Λουί (Σενεγάλη) (7). Ο πανεπιστημιακός επικαλείται μια «στρατηγική κατάκτησης», που υποστηρίζεται κυρίως από ορισμένα κράτη του Κόλπου, τα οποία διαδίδουν την ουαχαμπιτική και σαλαφιστική ιδεολογία, αξιοποιώντας την αμφισβήτηση του μετριοπαθούς ισλάμ στο Σαχέλ. Κατηγορώντας τα διάφορα κράτη ότι συμπεριφέρονται ως απλοί πράκτορες της χριστιανικής Δύσης, οι τζιχαντιστές αντλούν επιχειρήματα από τις ξένες στρατιωτικές επεμβάσεις και χρησιμοποιούν το Σαχέλ, παραδοσιακή διαχωριστική γραμμή μεταξύ του μουσουλμανικού κόσμου και της ανιμιστικής ή χριστιανικής Αφρικής, τόσο ως πεδίο ιδεολογικής δράσης όσο και ως θέατρο πολεμικών επιχειρήσεων, αλλά και ως ζώνη στρατηγικής αναδίπλωσης. Απομένει το γεγονός ότι, μέχρι σήμερα, το τροπάριο των «αφρικανικών λύσεων στα αφρικανικά προβλήματα» έχει συνήθως αποδειχτεί κενό γράμμα. Ακόμη κι αν δεν πρέπει να θεωρείται υπεύθυνη για όλα, η Αφρικανική Ένωση έχει συνδέσει το όνομά της με πολλές αποτυχίες. Με πρώτη, την αδυναμία της να αποτρέψει τη στρατιωτική επέμβαση του 2011 στη Λιβύη, της οποίας οι καταστροφικές επιπτώσεις γίνονται ακόμη αισθητές: η γαλλο-αγγλο-αμερικανική επιχείρηση, που πραγματοποιήθηκε χωρίς σχέδιο για την επόμενη ημέρα, είχε ως αποτέλεσμα τη διασπορά όπλων και πολεμιστών σε ολόκληρη την περιοχή του Σαχέλ και την αποσταθεροποίηση κυρίως του Μαλί, πριν καταλήξει σε εμφύλιο πόλεμο στην ίδια τη Λιβύη. Η Αφρικανική Ένωση είχε προσπαθήσει χωρίς επιτυχία να αντιταχθεί στην επέμβαση αυτή, η οποία πραγματοποιήθηκε με την έγκριση του ΟΗΕ και κάτω από τη σημαία του ΝΑΤΟ (8). Η πικρία και η καχυποψία για τη συγκεκριμένη εξέλιξη είναι αισθητές στη Μαύρη Ήπειρο, και ιδιαίτερα στην Αλγερία, που διατηρεί μεγάλη επιρροή στα ηγετικά κλιμάκια του παναφρικανικού οργανισμού. Το 2012, κατά την προσπάθεια των τζιχαντιστών να καταλάβουν το βόρειο Μαλί, η έλλειψη προετοιμασίας και διαθεσιμότητας των αφρικανικών ειρηνευτικών δυνάμεων, καθώς και οι διαφορετικές προσεγγίσεις μεταξύ των κρατών της περιοχής, υπήρξαν, για μια ακόμη φορά, εξώφθαλμες. «Πόσες συσκέψεις του επιτελείου θα χρειάζονταν για να συγκροτηθεί η Διεθνής Αποστολή Υποστήριξης στο Μαλί με αφρικανική διοίκηση [Misma και, αργότερα, Minusma]; Τελικά, κατέληξε να φτάσει το 2013, στο πλαίσιο της επείγουσας επέμβασης του γαλλικού στρατού, ως χωροφυλακή!», λέει με αγανάκτηση Καμερουνέζος ερευνητής. «Θα ήταν αφελές να πιστεύει κανείς ότι όλες οι χώρες της Αφρικής έχουν κοινή προσέγγιση για την ειρήνη» Στο Σαχέλ, οι Γάλλοι χρειάστηκε να σπεύσουν με τις επιχειρήσεις «Σερβάλ» και «Μπαρκάν» (9), ακόμη κι αν πολλές ελπίδες έχουν σήμερα εναποτεθεί στην περιφερειακή συνεργασία μεταξύ των χωρών του G5 -Μπουρκίνα Φάσο, Μαλί, Μαυριτανία, Νίγηρας, Τσαντ-, με μεγαλύτερη ανταλλαγή πληροφοριών, έναρξη συντονισμένου σχεδιασμού των επιχειρήσεων, σχέδια «για την επόμενη μέρα», προοπτικές περιπολιών, ακόμη και μικτών μονάδων -και με την ελπίδα ότι η Αλγερία, το βαρύ πυροβολικό της περιοχής, θα μπει στο παιχνίδι. Στις 18 Δεκεμβρίου, σε σύνοδο κορυφής στο Νουακότ, οι χώρες αυτές, προκαλώντας δυσαρέσκεια στο Αλγέρι και χωρίς την έγκριση της Αφρικανικής Ένωσης, ζήτησαν νέα διεθνή επέμβαση στη Λιβύη. Άλλο ζήτημα που προκαλεί ανησυχία στη δυτική Αφρική είναι η ενίσχυση της Μπόκο Χαράμ στη Νιγηρία. Η κυβέρνηση της χώρας μοιάζει ανήμπορη να την αναχαιτίσει, πριν το φαινόμενο διαχυθεί στην Αφρικανική Ένωση. Μπροστά στον πολλαπλασιασμό των σφαγών και των επιδρομών στα σύνορα, ο στρατός του Τσαντ προσέτρεξε σε βοήθεια του γειτονικού Καμερούν, τον Ιανουάριο. Αλλά ούτε και οι αφρικανικές ειρηνευτικές προσπάθειες στην Κεντροαφρικανική Δημοκρατία στέφθηκαν από ιδιαίτερη επιτυχία. Ο πρόεδρος του Τσαντ, Ιντρίς Ντεμπί, θέλοντας να επαναβεβαιώσει την περιφερειακή ισχύ του, έστειλε στρατεύματα στο Μπάνγκι, την πρωτεύουσα της μικρής χώρας. Αποσύρθηκαν μέσα στο 2013, όπως και η μικρή νοτιοαφρικανική δύναμη που τα είχε αντικαταστήσει. Σήμερα, η Κεντροαφρικανική Δημοκρατία είναι αντιμέτωπη με έναν εμφύλιο πόλεμο χαμηλής έντασης, που έχει αποκόψει τις μουσουλμανικές από τις χριστιανικές περιοχές. Ο γαλλικός στρατός επενέβη στα τέλη του 2013 για να σταματήσει τις σφαγές και ακολούθησε αποστολή των Ηνωμένων Εθνών. Αλλά, «η ατιμωρησία την οποία απολαμβάνουν οι διάφοροι πρωταγωνιστές της κρίσης στην Κεντροαφρικανική Δημοκρατία, είναι από τις σημαντικότερες αιτίες της κρίσης στη χώρα», εκτιμά ο Ανταμά Ντιενγκ, σύμβουλος του γενικού γραμματέα του ΟΗΕ για την πρόληψη των γενοκτονιών -πολύ σημαντικότερη από «κατά τα άλλα μεγαλύτερα» δεινά, «όπως η τρομοκρατία, τα ναρκωτικά, η πειρατεία, που έχουν γίνει η έμμονη ιδέα όλου του κόσμου στις μέρες μας». Το ίδιο το δόγμα «αφρικανικές λύσεις στα αφρικανικά προβλήματα» μοιάζει ξεθωριασμένο, υπογραμμίζει το «Pan African Strategy», το περιοδικό του Παναφρικανικού Ινστιτούτου Στρατηγικής, στο Ντακάρ (10). «Παρ’ όλο που η διατύπωση είναι τόσο δημοφιλής σε Ουάσινγκτον, Λονδίνο, Παρίσι ή Βερολίνο, αυτό συμβαίνει επειδή απαλλάσσει τις χώρες αυτές από πολύ βαριές ευθύνες». Εκτός από τις μικρές τεχνικές δυνατότητές τους, «θα ήταν αφελές να πιστεύει κανείς ότι οι πενήντα τέσσερις χώρες της ηπείρου έχουν κοινή προσέγγιση για την ειρήνη στην Αφρική». Ωστόσο, η Αφρικανική Ένωση έχει επεξεργαστεί μια φιλόδοξη «αρχιτεκτονική για την ειρήνη», που διαθέτει έναν «μηχανισμό πρόληψης, διαχείρισης και διευθέτησης των συγκρούσεων». Το 2004, ιδρύθηκε το Συμβούλιο Ειρήνης και Ασφάλειας (CPS), ως όργανο πολιτικής διεύθυνσης, όπως και μια επιτροπή γενικού επιτελείου, με κύρια αποστολή τη συγκρότηση, στις πέντε μεγάλες περιφέρειες της ηπείρου, μονάδων διατήρησης της ειρήνης, οι οποίες θα συναποτελούν την Αφρικανική Δύναμη Επιφυλακής. (FAA) (11). Οι πρωτοβουλίες αυτές συμπληρώνονται από ένα παναφρικανικό σύστημα έγκαιρης προειδοποίησης, που προορίζεται να κάνει διαρκή εκτίμηση της κατάστασης και ανάλυση σε βάθος χρόνου, και από το Συμβούλιο Σοφών, που υποτίθεται ότι θα κάνει ενεργή πρόληψη. Για να ενεργοποιηθεί ο μηχανισμός αυτός, δημιουργήθηκε η Ειδική Τεχνική Επιτροπή για την Άμυνα, την Ασφάλεια και τη Σταθερότητα (CTSDSS). Και, καθώς όλα αυτά αργούσαν να συγκεκριμενοποιηθούν, ένας υψηλόβαθμος εκπρόσωπος της Αφρικανικής Ένωσης με καθήκον την επιχειρησιακή προετοιμασία της FAA χρειάστηκε να οριστεί, τον Δεκέμβριο του 2010, στο πρόσωπο του στρατηγού Σεκουμπά Κονατέ, του πρώην μεταβατικού προέδρου της Γουϊνέας… Βέβαια, αυτή η εντυπωσιακή αρχιτεκτονική δεν λειτουργεί πάντοτε ικανοποιητικά: τρία διαδοχικά «φύλλα πορείας» -2006, 2009 και 2011- δεν κατάφεραν να δώσουν οριστική μορφή στην περιβόητη FAA. Από αναβολή σε αναβολή -και μολονότι η πλήρης επιχειρησιακή δυνατότητά της είχε οριστεί για το τέλος του 2015-, καμία από τις πέντε μονάδες επιφυλακής δεν είχε πραγματικά στηθεί στα πόδια της. Η βάση επιμελητείας για ολόκληρη την Αφρική, η οποία θα έπρεπε να έχει εγκατασταθεί στην Ντουαλά (Καμερούν) δεν έχει ακόμη κατασκευαστεί. Το ζήτημα της χρηματοδότησης παραμένει άλυτο: έκθεση του πρώην προέδρου της Νιγηρίας, Ολουσέγκουν Ομπασάνιο, για καινοτόμες μορφές χρηματοδότησης, βρίσκεται στο συρτάρι εδώ και τρία χρόνια. Τα εμπόδια οφείλονται στην έλλειψη μέσων και ειδικών γνώσεων, καθώς και στις ανισότητες μεταξύ των διαφόρων μεγάλων περιφερειών της Αφρικής. Άλλωστε, ούτε η Νιγηρία ούτε η Νότια Αφρική ούτε η Αίγυπτος -που συνεισφέρουν τα μεγαλύτερα ποσά στον προϋπολογισμό της Αφρικανικής Ένωσης και διαθέτουν τις καλύτερα οργανωμένες ένοπλες δυνάμεις της ηπείρου- είναι σε θέση να παίξουν ρόλο ατμομηχανής. «Η επιλογή να μπει στην πρώτη γραμμή ένας περιφερειακός οργανισμός ή η Αφρικανική Ένωση είναι λιγότερο το αποτέλεσμα μιας ξεκάθαρα επεξεργασμένης στρατηγικής και περισσότερο αντανάκλαση του συσχετισμού δυνάμεων μεταξύ των κρατών-μελών», εξηγεί η Αμαντίν Νιανγκουενόν, ερευνήτρια στο Institute for Security Studies (ISS), στο Ντακάρ. Η συνεργασία μεταξύ της Αφρικανικής Ένωσης, των περιφερειακών οικονομικών κοινοτήτων και των αντίστοιχων περιφερειακών μηχανισμών τους αφήνει χώρο για ανταγωνισμούς. Σύμφωνα με τη Νιανγκουενόν, οι διάφορες χώρες έχουν λόγους να αποφεύγουν την εμπλοκή τους: «Η πρόληψη μιας σύγκρουσης δεν προσφέρει μεγάλη δημοσιότητα στους πολιτικούς αρχιτέκτονές της: είναι δύσκολο να επικαλεστεί κάποιος την αποτελεσματικότητα της προληπτικής δράσης, όταν κανείς δεν μπορεί να μετρήσει αυτό που αποφεύχθηκε». Η καθυστέρηση συγκρότησης της FAA οδήγησε δώδεκα κυβερνήσεις να συγκροτήσουν προσωρινά, το 2013, την Αφρικανική Δύναμη Άμεσης Αντίδρασης στις Κρίσεις (Caric) (12). Τα κράτη που συμμετέχουν αναλαμβάνουν τις δαπάνες που τους αντιστοιχούν, πρέπει να μπορούν να συντηρήσουν τα στρατεύματά τους για τουλάχιστον τριάντα ημέρες και να βρουν συνεργάτες για τη μεταφορά, την επιμελητεία και τη συλλογή πληροφοριών. Η ιδέα είναι να υπάρχει μια ενδιάμεση δύναμη μεταβλητής σύνθεσης, ικανή να επεμβαίνει μέσα σε δέκα ημέρες, αντλώντας από μια δεξαμενή 5.000 στρατιωτών. Ο μηχανισμός αυτός μπορεί να ενεργοποιηθεί από ένα κράτος-μέλος ή από μια ομάδα κρατών, όπως συμβαίνει στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Όμως, η ενεργοποίηση της Caric, όπως και η στρατηγική διοίκησή της ανήκουν στις αρμοδιότητες της Αφρικανικής Ένωσης. Θεωρητικά, η δύναμη θα έπρεπε να είναι επιχειρησιακά λειτουργική στις αρχές του 2015, με στόχο να ενσωματωθεί στη FAA, όπως διευκρινίζεται στις αποφάσεις της τελευταίας συνόδου κορυφής της Αφρικανικής Ένωσης, στο Μαλαμπό (Ισημερινή Γουινέα), τον Ιούνιο του 2014. Καθώς η Ουγκάντα είναι κράτος-μέλος της, η Caric θα μπορούσε να πάρει το βάπτισμα του πυρός ήδη από φέτος στο νότιο Σουδάν, σύμφωνα με τον στρατηγό Κατούμπα Ουαμάλα, αρχηγό του γενικού επιτελείου των ενόπλων δυνάμεων της Ουγκάντα. Ωστόσο, ο Σιρίλ Νταϊρουκίγιε, στρατηγός από το Μπουρούντι, ο οποίος ήταν επιφορτισμένος για τέσσερα χρόνια με τη συγκρότηση μιας από τις περιφερειακές στρατιωτικές μονάδες της FAA, μιλά χωρίς ψευδαισθήσεις για τις διαδικασίες λήψης αποφάσεων που υπονομεύονται από το παρασκήνιο, αφού η κάθε χώρα ή θεσμός προωθεί τις δικές του προτεραιότητες. Την κατάσταση συνοψίζει με μια παροιμία από τη χώρα του: «Όταν το σκοινί είναι πολύ κοντό, μην κατηγορείς το πηγάδι ότι είναι πολύ βαθύ». Για τον Γκαντιό, εάν η Αφρική θέλει να μετατρέψει το Συμβούλιο Ειρήνης και Ασφάλειας σε «ένα είδος Συμβουλίου Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών σε αφρικανική κλίμακα», πρέπει «να βάλει το χέρι στην τσέπη», ώστε να μη χρειάζεται να καταφεύγει στην ευρωπαϊκή Ένωση ή σε άλλες διμερείς συνεργασίες (ειδικά με τη Γαλλία). Ακόμη και σήμερα, το Παρίσι παρέχει «δίχτυ» ασφαλείας στα κράτη του Σαχέλ Όλα θα εξελίσσονταν καλύτερα εάν οι διεθνείς οργανισμοί συμφωνούσαν στα βασικά σημεία. Για παράδειγμα, σε σχέση με την ευθύνη προστασίας, ο Σολομόν Αγιελέ Ντερσό, του ISS της Αντίς-Αμπέμπα (Αιθιοπία), εκτιμά ότι, με δεδομένη την «ιστορική δυσπιστία» της Αφρικής απέναντι στις ξένες επεμβάσεις και τη «γενική καχυποψία» όσον αφορά τις πραγματικές προθέσεις των χωρών που επενέβησαν στη Λιβύη το 2011, η οπτική γωνία της Αφρικανικής Ένωσης θα έπρεπε να ληφθεί περισσότερο υπόψη από το Συμβούλιο Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών. Επιπλέον, οι δύο οργανισμοί δεν ερμηνεύουν με τον ίδιο τρόπο το εύρος των εντολών επέμβασης και των κανόνων εμπλοκής των ειρηνευτικών δυνάμεων. Η Αφρικανική Ένωση, αν και πολύ λιγότερο δραστήρια, επιδεικνύει ευελιξία, αναλαμβάνοντας -εκτός από αποστολές διατήρησης της ειρήνης- επιχειρήσεις αποκατάστασης της ειρήνης, ακόμη και αντιτρομοκρατικές επιχειρήσεις (όπως η Αποστολή της Αφρικανικής Ένωσης στη Σομαλία, η Amisom). Από την άλλη πλευρά, ο ΟΗΕ δεν επεμβαίνει παρά μόνο όταν οι εμπόλεμες πλευρές συμμετέχουν σε ειρηνευτική διαδικασία, με την προσφυγή σε στρατιωτικά μέσα να περιορίζεται σε περιπτώσεις νόμιμης άμυνας και σε τακτικού χαρακτήρα διευκολύνσεις, όπως η χρήση ελικοπτέρων στην Ακτή Ελεφαντοστού, το 2011, ή στη Δημοκρατία του Κονγκό, το 2014. Στην πράξη, η αποκατάσταση της ειρήνης απαιτεί περίπλοκες διαδικασίες που περιλαμβάνουν την παρέλαση ειδικών απεσταλμένων ή μόνιμων εκπροσώπων διαφόρων θεσμών, πρέσβεων και στρατιωτικών ηγεσιών, μεσολαβητών, «ομάδων επαφής»… χωρίς να αναφερθούν οι λιγότερο ή περισσότερο μυστικοί σύμβουλοι και οι διάφοροι ενδιάμεσοι. Η αντίδραση στις κρίσεις είναι, συχνά, πολυμερής και, μάλιστα, με μεταβλητή γεωμετρία: κοινές επιχειρήσεις (όπως στο Νταρφούρ), υποστήριξη του ΟΗΕ στην Amisom, διαδοχικές, παράλληλες επεμβάσεις («Σερβάλ» στο Μαλί, «Σανγκαρί» στην Κεντροαφρικανική Δημοκρατία) κτλ. Ο ΟΗΕ, η Αφρικανική Ένωση, η Ευρωπαϊκή Ένωση (ή ορισμένα από τα κράτη-μέλη της) έχουν αναπτύξει συνεργασίες για τον καλύτερο συντονισμό των δυνάμεών τους. Τα υποδείγματα αυτά παρουσιάζουν προφανή πλεονεκτήματα, αλλά εγκυμονούν και κινδύνους, σύμφωνα με τον Ζαν-Μαρί Γκεενό, πρόεδρο του International Crisis Group (ICG). «Μπορεί να υπάρξει αμερόληπτη στρατιωτική συμμετοχή σε περιφερειακό επίπεδο; Μπορεί να ελλοχεύει ο κίνδυνος εξάπλωσης της ή των συγκρούσεων σε περιφερειακή κλίμακα; Στις περιπτώσεις όπου μια ευρωπαϊκή δύναμη έχει ανοίξει τον δρόμο, πώς μπορεί να διασφαλιστεί το πέρασμα της σκυτάλης στις τοπικές δυνάμεις, από τη στιγμή που υπάρχουν ασύμμετρες απειλές; Πώς να διασφαλιστεί ικανοποιητικός συντονισμός μεταξύ των διαφόρων επιπέδων διοίκησης των στρατιωτικών επιχειρήσεων;». Προφανώς, η καλύτερη επιλογή πάντα είναι να μην φτάσουν τα πράγματα στην ανοιχτή σύγκρουση. Αλλά, «το σύστημα έγκαιρης προειδοποίησης δεν αποτελεί εγγύηση, πιαστήκαμε στον ύπνο σε αρκετές περιπτώσεις», αναγνωρίζει ο Γκανέζος Μοχάμεντ Ιμπν Σαμπάς, επικεφαλής του Γραφείου Δυτικής Αφρικής των Ηνωμένων Εθνών, ο οποίος αναφέρει το παράδειγμα του Μαλί. «Στην περίπτωση της Μπουρκίνα Φάσο, η απάντησή μας ήταν γρήγορη. Και καταστήσαμε σαφές ότι δεν θα ανεχόμασταν στρατιωτικό πραξικόπημα. Στη συνέχεια, θα εγγυηθούμε τη διεξαγωγή των εκλογών, ώστε να αποκατασταθεί η νομιμοποίηση του καθεστώτος». Στο ίδιο πνεύμα, ο διπλωμάτης των Ηνωμένων Εθνών υπόσχεται να επαγρυπνεί για την ομαλή διεξαγωγή των φετινών εκλογών σε Νιγηρία, Τογκό, Γουινέα, Γουινέα-Μπισάου, Αιθιοπία, Κεντροαφρικανική Δημοκρατία, Μπουρούντι και Μπενίν. Πάνω από πενήντα χρόνια μετά το κύμα ανεξαρτητοποίησης των χωρών του Σαχέλ, το Παρίσι εξακολουθεί να τους παρέχει «δίχτυ» ασφαλείας, γεγονός που οδήγησε τον Ολακουνλέ Ζιλ Γιαμπί, πρώην επικεφαλής του Γραφείου Δυτικής Αφρικής του ICG, να διαπιστώσει ότι, κατά παράδοξο τρόπο, «το πεδίο επέμβασης των γαλλικών δυνάμεων, με τη συναίνεση των χωρών της περιοχής, δεν ήταν ποτέ τόσο αχανές». Η Γαλλία διαβεβαιώνει ότι δεν επιθυμεί πια μονομερείς επεμβάσεις και επιδιώκει την ανάπτυξη συνεργασιών, οι οποίες, κάποια στιγμή, θα της επιτρέψουν να αποτραβηχτεί: με το G5 για το Σαέλ, με την Επιτροπή της Λίμνης Τσαντ για την αναχαίτιση της Μπόκο Χαράμ, με τα όργανα συντονισμού που δημιούργησε η σύνοδος κορυφής της Γιαουντέ για την καταπολέμηση της πειρατείας στον κόλπο της Γουινέας -όλα σε συντονισμό με την Αφρικανική Ένωση. Παρά τις επανειλημμένες εκκλήσεις των χωρών της περιοχής, δεν τίθεται ζήτημα «επανάληψης του μοντέλου της Λιβύης, για το οποίο μας κατηγορούν όλοι», διαβεβαιώνει στέλεχος του γαλλικού υπουργείου Άμυνας. Το δίκτυο των γαλλικών στρατιωτικών βάσεων, που βρίσκεται σε φάση μετεξέλιξης, θα έχει πλέον ως στόχο την υποστήριξη των αφρικανικών δυνάμεων «επιφυλακής»,  όταν και όποτε συγκροτηθούν… https://youtu.be/EDT7u81NqSM

  1. Σε συνδιοργάνωση με το Fondation pour la recherche stratégique (FRS) και την Compagnie européenne d’intelligence stratégique (CEIS), που βρίσκονται κοντά στο γαλλικό υπουργείο Άμυνας.
  2. Τέτοιες συναντήσεις είναι η Wehrkunde του Μονάχου στην Ευρώπη, ο Διάλογος της Μανάμα στον Αραβο-περσικό Κόλπο, ο Διάλογος του Σάνγκρι-Λα (Σινγκαπούρη) στην Ασία, το Φόρουμ του Χάλιφαξ (Καναδάς) για τη Διεθνή Ασφάλεια στην Αμερική…
  3. Βλ. Michel Foucher, «Frontières d’Afrique, frontières africaines», στο «Guerres et paix en Afrique», έκτακτο τεύχος του περιοδικού «Diplomatie», τ.15, Παρίσι, Δεκέμβριος
  4. (Σ.τ.Μ): Το Σαχέλ (Sahel) είναι η οικοκλιματική και βιογεωγραφική ζώνη που βρίσκεται μεταξύ του νότιου τμήματος της ερήμου Σαχάρα και των ζωνών της σαβάνας στην Κεντρική Αφρική. Περιλαμβάνει, σύμφωνα με τις περισσότερες εκδοχές, την Αλγερία, τη Σενεγάλη, τη Μαυριτανία, το Μαλί, την Μπουρκίνα Φάσο, τον Νίγηρα, τη Νιγηρία, το Τσαντ, το Σουδάν, το Πράσινο Ακρωτήριο. Στη ζώνη πολλές φορές συμπεριλαμβάνονται το Τζιμπουτί, η Αιθιοπία, η Ερυθραία και η Σομαλία.
  5. Βλ. Rodrigue Nana Ngassam, «Le Cameroun sous la menace de Boko Haram», «Le Monde diplomatique», Ιανουάριος
  6. (Σ.τ.Μ.): Στην Αφρική, η palabre αποτελεί κοινωνικό θεσμό συνάντησης και διευθέτησης διαφωνιών μεταξύ των μελών της κοινότητας με ειδικό τελετουργικό τρόπο και, πολλές φορές, σε ειδικά προορισμένο χώρο.
  7. www.cer-ugb.net/observatoires/orcra.
  8. Βλ. Jean Ping, «Fallait-il tuer Kadhafi?», «Le Monde diplomatique», Αύγουστος
  9. Η επιχείρηση «Barkhane» -σε ολόκληρο το Σαχέλ- αντικατέστησε την επιχείρηση «Serval» (στο Μαλί), τον Αύγουστο του 2014: τρεις χιλιάδες στρατιώτες σε πέντε χώρες, στρατιωτική διοίκηση με έδρα την Ντζαμένα, αεροπορική βάση στο Νιαμέ, έξι καταδιωκτικά αεροπλάνα, πέντε μη επανδρωμένα αεροσκάφη, είκοσι ελικόπτερα, διακόσια στρατιωτικά οχήματα, δέκα στρατιωτικές βάσεις.
  10. panafstrategies.com.
  11. Βλ. Simon-Pierre Omgba-Mbida (διπλωμάτης στην Αντίς Αμπέμπα), «Les solutions africaines aux crises: défis de l’opérationnalisation», «Diplomatie», οπ.πρ.
  12. Νότια Αφρική, Αλγερία, Αγκόλα, Αιθιοπία, Γουινέα, Μαυριτανία, Νίγηρας, Ουγκάντα, Σενεγάλη, Σουδάν, Τανζανία, Τσαντ.
 ]]>

Μπορεί να σας ενδιαφέρουν επίσης:

Πρόσφατα άρθρα

Αποστολή στη Γεωργία: Η εμμονή με τη Ρωσία

Οι πρόσφατες δημοτικές εκλογές της 2ης Οκτωβρίου 2021, διεξαχθείσες υπό την αιγίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, δεν κατεύνασαν την πολιτική κρίση στη χώρα, όπου οι δύο μεγάλες παρατάξεις αλληλοκατηγορούνται ότι παίζουν το παιχνίδι της Μόσχας. Ενώ το ρωσικό ζήτημα στοιχειώνει την πολιτική αρένα, η γεωργιανή κοινωνία διατηρεί μια σχέση αμφιθυμίας με τη βόρεια γείτονά της.

Η Γεωργία δοκιμάζει τις αντοχές του Πούτιν

Μετά την διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης, οι σχέσεις ανάμεσα στην Ρωσία και την Γεωργία παρέμειναν τεταμένες εξαιτίας των περιοχών της Νότιας Οσσετίας και της Αμπχαζίας. Επιστροφή σήμερα, μέσα από το αρχείο μας, σε ένα από τα διπλωματικά επεισόδια μεταξύ τους, το φθινόπωρο του 2006.

Η αυτοκρατορία δεν καταθέτει τα όπλα

Οι Ηνωμένες Πολιτείες ποτέ δεν μένουν για πολύ ταπεινωμένες. Έναν μήνα μετά την ήττα τους στο Αφγανιστάν, η αυτοκρατορική τάξη αποκαταστάθηκε. Το μαρτυρά το ράπισμα που δέχτηκε το Παρίσι από την Ουάσιγκτον.

Quo Vadis Deutschland? Μετεκλογικά ερωτήματα και στρατηγικές προκλήσεις για την Γερμανία

Ο σχηματισμός της νέας ομοσπονδιακής κυβέρνησης θα χρειαστεί ακόμα αρκετές ημέρες ή και εβδομάδες. Στην καρδιά των συζητήσεων βρίσκονται οι διαφορές, όχι μόνο με κομματικό πρόσημο αλλά και οι οραματικές αποκλίσεις των κομμάτων. Είναι η προσπάθεια της μετα-μερκελικής Γερμανίας από τη μία να διατηρήσει το στάτους της και από την άλλη να βαδίσει προς ένα μέλλον που διαμορφώνεται από νέες προκλήσεις.

Ημερολόγιο

Δε Τρ Τε Πε Πα Σα Κυ
 123
45678910
11121314151617
18192021222324
25262728293031

Social