Ο φρανκισμός ακόμη σπαράζει την Ισπανία

Στις 10 Νοεμβρίου, οι Ισπανοί προσήλθαν στις κάλπες για τις τέταρτες γενικές εκλογές εντός μιας τετραετίας. Η ταραγμένη κατάσταση που γνωρίζει η χώρα ευνόησε την εμφάνιση ενός ακροδεξιού σχηματισμού: του Vox. Ενός κόμματος που προβάλλει τη νοσταλγία για τον δικτάτορα Φρανθίσκο Φράνκο – υπεύθυνο για μια βίαια καταστολή που το ίδιο αποσιωπά– σε μια κοινωνία όπου η μνήμη του «generalísimo» εξακολουθεί να διχάζει.

Αποστολή στην Ισπανία

Το πούλμαν ελίσσεται στις τελευταίες στροφές του δρόμου πριν φτάσει στις παρυφές της Κοιλάδας των Πεσόντων (Valle de los Caídos). Στην κορυφή του μνημείου, ένας σταυρός ύψους εκατόν πενήντα μέτρων ορθώνεται επάνω από τον δρόμο. Στο εσωτερικό της γιγάντιας βασιλικής, χτισμένης ανάμεσα στα πεύκα και στις λαδανιές της οροσειράς της Γουαδαράμα, σε μια κρύπτη μήκους τριακοσίων μέτρων, αναπαύονται τα λείψανα του Φρανσίσκο Φράνκο. Το κτίριο, που βρίσκεται βορειοδυτικά της Μαδρίτης, ο Ισπανός δικτάτορας το είχε οραματιστεί ως σύμβολο της «συμφιλίωσης» των δύο στρατοπέδων του εμφυλίου πολέμου. Κατά τις δεκαετίες του 1940 και του 1950, χιλιάδες δημοκρατικοί κρατούμενοι χρησιμοποιήθηκαν για να σκάψουν μέσα στον βράχο το σύμβολο της ταπείνωσής τους. Εδώ, η Εκκλησία τελεί λειτουργίες, οι νοσταλγοί του καθεστώτος παρελαύνουν με το χέρι προτεταμένο και από τα πούλμαν ξεχύνονται εκατοντάδες χιλιάδες τουρίστες κάθε χρόνο. Δεν υπάρχει πινακίδα που να μην θυμίζει την ιστορία αυτού του μέρους, που γονατίζει από το βάρος των φασιστικών συμβόλων και αποτελεί τον μεγαλύτερο ομαδικό τάφο της χώρας, καθώς εκεί είναι θαμμένοι 33.000 άνθρωποι.

Για πολλούς Ισπανούς, πρόκειται για προσβολή στη μνήμη των θυμάτων της δικτατορίας. Στις 24 Σεπτεμβρίου 2019, το Ανώτατο Δικαστήριο της Ισπανίας επικύρωσε το σχέδιο της σοσιαλιστικής κυβέρνησης του Πέδρο Σάντσεθ, που κατατέθηκε τον Ιούνιο του 2018, να εκταφεί η σορός του «Καουδίγιο». Μετά από μήνες δυστοκίας και παρά το αντάρτικο με πρωτοστάτες το Λαϊκό Κόμμα (PP), την Εκκλησία και ακροδεξιές οργανώσεις, το Ισπανικό Σοσιαλιστικό Εργατικό Κόμμα (PSOE) ακύρωσε τις προσφυγές της οικογένειας Φράνκο. Η εκταφή έλαβε χώρα στις 24 Οκτωβρίου 2019.

Ωστόσο, το μαυσωλείο της Κοιλάδας των Πεσόντων αντιπροσωπεύει μόνο την κορυφή ενός παγόβουνου νοσταλγίας του φρανκισμού. Ενώ οι διάφορες ενώσεις υπολογίζουν μεταξύ 100.000 και 114.000 τον αριθμό των θυμάτων του πολέμου της Ισπανίας (1936-1939) και της δικτατορίας που κείτονται ακόμη σε ομαδικούς τάφους, η αποθέωση του «generalísimo» οργιάζει την ημέρα της επετείου του θανάτου του, στις 20 Νοεμβρίου, ή κατά τη διάρκεια κάποιων διαμαρτυριών ενάντια στην ανεξαρτησία της Καταλονίας.

 

«Η μόνη χώρα που νίκησε τον κομμουνισμό με τα όπλα»

Η εκλογή μελών του ακροδεξιού κόμματος Vox στο Κοινοβούλιο της Ανδαλουσίας, όπως και στο Κογκρέσο των Αντιπροσώπων, τον Δεκέμβριο του 2018 και τον Απρίλιο του 2019, αναζωπύρωσε μια αφανή διαμάχη γύρω από την ιστορική μνήμη. Ανδαλουσιανός βουλευτής και γραμματέας της κοινοβουλευτικής ομάδας του κόμματος, ο Ροδρίγο Αλόνσο Φερνάντες θεωρεί ότι η Ισπανία «κακομεταχειρίζεται το ένα στρατόπεδο και την γλιτώνει το άλλο: οι ηττημένοι παρουσιάζονται ως μάρτυρες, ενώ εκείνοι που νίκησαν δαιμονοποιούνται». Η ίδια άποψη επικρατεί και στους κόλπους του Εθνικού Ιδρύματος Φρανθίσκο Φράνκο (FNFF), που δημιουργήθηκε έναν χρόνο μετά τον θάνατο του δικτάτορα, προκειμένου να «διαδώσει και να προωθήσει την κληρονομιά, τη σκέψη και τη μνήμη του Φρανθίσκο Φράνκο και του κράτους που υπαγόρευσε το πεπρωμένο της Ισπανίας μεταξύ 1936 και 1977», μας δηλώνει ο πρόεδρός του Χουάν Τσιτσάρο Ορτέγα, τον οποίον συναντάμε στην έδρα της οργάνωσης στη Μαδρίτη. Στο κέντρο αυτού του χώρου που μοιάζει με μουσείο αφιερωμένο στη δόξα του καθεστώτος –προτομές, τεράστια πορτρέτα, σημαίες με τον φρανκικό αετό– ο εν αποστρατεία στρατηγός των πεζοναυτών, πρώην υπασπιστής του βασιλιά Χουάν Κάρλος και αξιωματούχος της Γαλλικής Λεγεώνας της Τιμής (όπως και ο Φράνκο), παρουσιάζει την αδικία που υπέστη, κατά τον ίδιο, το πολιτικό ρεύμα το οποίο αντιπροσωπεύει: «Η Ισπανία είναι η μόνη χώρα που νίκησε τον κομμουνισμό με τα όπλα. Αυτό δεν το ξέχασαν και δεν το συγχώρησαν. Το έργο της πλειονότητας των ενώσεων ιστορικής μνήμης στηρίζεται σε ψεύδη, που είναι και το κύριο όπλο του μαρξισμού από τον καιρό του Λένιν». Για την ακροδεξιά, δεν υφίσταται πραξικόπημα εναντίον ενός νόμιμου δημοκρατικού καθεστώτος –της Δεύτερης Δημοκρατίας– ούτε διαφορά μεταξύ των ανοργάνωτων, σε ορισμένες περιπτώσεις θανατηφόρων, βιαιοτήτων των οπαδών της δημοκρατίας και της οργανωμένης, συστηματικής και μαζικής καταστολής από το φρανκικό καθεστώς.

Η επανεμφάνιση της φρανκικής ιδεολογικής αντιδραστικότητας δεν είναι καρπός κάποιας αυθόρμητης γένεσης. «Στην Ισπανία, η λήθη εγκαταστάθηκε οργανωμένα σε όλα τα κλιμάκια της κυβέρνησης», θυμάται ο Μπονιφάθιο Σάντσεθ, εκπρόσωπος της Ένωσης για την Ανάκτηση της Ιστορικής Μνήμης (ARMH). Στο στόχαστρο βρίσκεται η δημοκρατική μετάβαση, που ξεκίνησε με τον θάνατο του Φράνκο τον Νοέμβριο του 1975 και έλαβε τέλος με τη σαρωτική νίκη του Σοσιαλιστικού Κόμματος στις βουλευτικές εκλογές του Οκτωβρίου του 1982 ενάντια στα κόμματα της Δεξιάς (1). Με την υποστήριξη του Κομμουνιστικού Κόμματος Ισπανίας (PCE), οι δύο πολιτικοί σχηματισμοί εργάστηκαν για μια ομαλή μετάβαση, στέλνοντας στη λήθη την ανάμνηση μιας δημοκρατίας λαβωμένης από το στρατιωτικό πραξικόπημα της 17ης Ιουλίου του 1936, από τον εμφύλιο πόλεμο στον οποίο κατέληξε και από τα σαράντα χρόνια δικτατορίας που ακολούθησαν. Έχοντας φυλακιστεί για περισσότερα από δέκα χρόνια, ο κομμουνιστής βουλευτής Μαρθελίνο Καμάτσο, ψηφίζοντας υπέρ του νόμου περί αμνηστίας στις 15 Οκτωβρίου του 1977, συμφώνησε με την άποψη ότι η μετάβαση επιβάλλει στο κάθε στρατόπεδο να αποσιωπήσει τη θλίψη του. Ο νόμος αυτός αποτελεί το θεμελιώδες στοιχείο «της πολιτικής εθνικής συμφιλίωσης», εξηγούσε τότε, προτού δηλώσει ότι το δικό του στρατόπεδο «έθαψε τους νεκρούς και τις δυσαρέσκειες» (2).

Πρωτεργάτης της μετάβασης, το Σοσιαλιστικό Κόμμα ποτέ δεν φείσθηκε προσπαθειών προκειμένου να διασφαλίσει μια όσο το δυνατό λιγότερο συγκρουσιακή «συμφιλίωση». Για παράδειγμα, το 1985, επισημοποιεί τη μετατροπή του μνημείου των νεκρών της 3ης Μαΐου του 1808 –δηλαδή των Ισπανών μαχητών που εκτελέστηκαν από τον στρατό του Ναπολέοντα– κοντά στο σταθμό Ατότσα στη Μαδρίτη, σε μνημείο των «πεσόντων για την Ισπανία». Ο στρατός παρελαύνει προτού δύο βετεράνοι, ο ένας φαλαγγίτης και ο άλλος δημοκρατικός, αγκαλιαστούν. Είκοσι χρόνια αργότερα, στις 12 Οκτωβρίου 2004, με την ευκαιρία της εθνικής εορτής, ο επικεφαλής της σοσιαλιστικής κυβέρνησης Χοσέ Λουίς Ροδρίγκεθ Θαπατέρο προΐσταται μιας παρέλασης όπου συναντήθηκαν ένας δημοκρατικός, μέλος της γαλλικής μεραρχίας Λεκλέρκ που πολέμησε με τους Συμμάχους στη Βόρεια Αφρική κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, και ένα πρώην μέλος της μεραρχίας Αθούλ («Κυανή Μεραρχία»), ενός σώματος Ισπανών εθελοντών που είχε διαθέσει ο Φράνκο στον Αδόλφο Χίτλερ προκειμένου να πολεμήσουν στο Ανατολικό Μέτωπο.

 

Σημείο καμπής το άνοιγμα των ομαδικών τάφων

«Χάρη σε αυτήν την τακτική, ο φρανκισμός εξασφάλισε την επιβίωσή του στο συλλογικό ασυνείδητο», λέει με θλίψη ο Χουάν Μιγκέλ Μπακέρο. Το έλλειμμα δημοκρατικής μνήμης διευκολύνει την επανεμφάνιση των ρητορικών άρνησης, στις οποίες ο δημοσιογράφος έδωσε το όνομα desmemoria­, «απο-μνημοσύνη». Εξ ου και η σημασία των εργασιών εκταφής που πραγματοποιούνται από διάφορες ενώσεις, ιδίως από το 2000, και αποδεικνύουν την ύπαρξη των ομαδικών τάφων. Από τους πάνω από 2.400 που καταμέτρησε το υπουργείο Δικαιοσύνης το 2017, μόνο 740 ανοίχτηκαν μεταξύ 2000 και 2018. «Στη Σεβίλλη, κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 2000, η Δεξιά έλεγε ότι οι Δημοκρατικοί είχαν σκοτώσει όσους και οι φασίστες», αναφέρει ο Θεθίλιο Γορδίγιο, μέλος της ομάδας εργασίας Ανάκτηση της Κοινωνικής Ιστορίας και Μνήμης της Ανδαλουσίας, που έχει δεσμούς με τη Γενική Συνομοσπονδία Εργασίας (CGT) (3). Οι εκταφές «δεν χρησιμεύουν μόνο για την ανακομιδή των λειψάνων για τις οικογένειες. Χρησιμεύουν και για να μάθουμε τον αριθμό των νεκρών σε αυτούς τους ομαδικούς τάφους».

Σήμερα, εκφραστής των διεκδικήσεων αυτών είναι ο συνασπισμός Izquierda Unida (Ενωμένη Αριστερά), στους κόλπους του οποίου κυριαρχεί το Κομμουνιστικό Κόμμα Ισπανίας. Στις 29 Ιουνίου 2018, ο εκπρόσωπός του Αλμπέρτο Γαρθόν παρουσίασε ενώπιον του Κοινοβουλίου ένα νομοσχέδιο δημοκρατικής μνήμης και αποκατάστασης για τα θύματα του φρανκισμού και της μετάβασης. Αυτή η δυναμική, που εμφανίστηκε πρόσφατα και υποστηρίζεται από το σύνολο της ριζοσπαστικής Αριστεράς, είναι κατά μεγάλο μέρος αποτέλεσμα της μεταβολής του συσχετισμού δυνάμεων στο πολιτικό τοπίο: η οικονομική κρίση του 2008 και η χιονοστιβάδα σκανδάλων διαφθοράς που επηρέασε το Λαϊκό Κόμμα (4) (και, σε μικρότερο βαθμό, το Σοσιαλιστικό Κόμμα) κλόνισαν τον δικομματισμό που είχε κυριαρχήσει από τη μετάβαση και μετά. Το Podemos, γεννημένο το 2014, υιοθέτησε κι αυτό επιθετική ρητορική στα ζητήματα μνήμης.

Οι αλλαγές αυτές δεν θα λάμβαναν ποτέ χώρα χωρίς τη μακρόπνοη, και συχνά υπόγεια, δράση των οργανώσεων μνήμης. Αν και το 2000 συχνά παρουσιάζεται ως η ημερομηνία όπου άρχισαν όλα, με το άνοιγμα του τάφου στην Πριαράνσα δελ Μπιέρσο (επαρχία της Λεόν), που ήταν και η ληξιαρχική πράξη γέννησης του ARMH, πολλές άλλες συλλογικότητες δίνουν αυτόν τον μακροχρόνιο αγώνα. «Πάντα υπήρχαν μνήμες, ποτέ λήθη», δηλώνει ο ιστορικός Ρικάρ Βίνυες, που, την περίοδο που τον συναντούμε, είναι επίτροπος των προγραμμάτων μνήμης του δημαρχείου της Βαρκελώνης. Η Καταλανική Ένωση Πρώην Πολιτικών Κρατούμενων του Φρανκισμού (ACEPF), που νομιμοποιήθηκε το 1976, είναι ένα καλό σχετικό παράδειγμα. «Είμαστε γέννημα των επιτροπών αλληλεγγύης, στις οποίες δραστηριοποιούνταν όσοι είχαν φυλακιστεί υποστηρίζοντας εκείνους που ακόμη βρίσκονταν πίσω από τα κάγκελα», εξηγεί η Αντόνια Ζόβερ, μέλος του γραφείου της ένωσης. «Ενώσεις παρόμοιες με τη δική μας είχαν δημιουργηθεί από τους αντιστασιακούς του Πολέμου της Ισπανίας, του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και της περιόδου του Φράνκο», αφηγείται ο πρόεδρος του ACEPF Κάρλες Βαγιέχο. «Οι αεροπόροι της Δημοκρατίας, οι καραμπινιέροι, όλοι εκείνοι οι άνθρωποι διεκδικούσαν τα δικαιώματά τους. Σήμερα, αυτές οι ομάδες δεν υπάρχουν πλέον.»

Η αλλαγή μορφής των ενώσεων, η οποία σε μεγάλο ποσοστό στηρίχτηκε στις εκταφές, οφείλει πολλά στην ανανέωση των γενεών. «Συνέβη μια ανατροπή στο συλλογικό φαντασιακό, όταν τα παιδιά και τα εγγόνια ζήτησαν από τους πρεσβύτερούς τους να αφηγηθούν την ιστορία τους», αναλύει ο Βαγιέχο. «Ο τρόμος που προκλήθηκε από την καταστολή ήταν κτηνώδης. Η σιωπή θεωρήθηκε τρόπος επιβίωσης, και αυτό ήταν κάτι που είχε διάρκεια.» Έτσι, το άνοιγμα των τάφων κατάφερε να παίξει σημαντικό συσπειρωτικό ρόλο, καθώς ήταν πολλές οι οικογένειες που είχαν αγνοούμενους στους κόλπους τους.

Το 2007, υπό την πίεση του κινήματος, το Σοσιαλιστικό Κόμμα υπογράφει τον πρώτο νόμο ιστορικής μνήμης, ο οποίος προβλέπει αποζημίωση για τα θύματα και τις οικογένειές τους, εντοπισμό των ομαδικών τάφων, πρόσβαση στα αρχεία και απόσυρση των φρανκικών συμβόλων από τον δημόσιο χώρο. Παρ’ όλα αυτά, υπάρχει ένα σημείο υποχώρησης που κατακρίθηκε από τις οργανώσεις: ο νόμος αρκείται να κηρύξει «παράνομες» τις ποινές που επιβλήθηκαν για πολιτικούς λόγους κατά τη φρανκική περίοδο, χωρίς να καταργεί τις συνέπειές τους. Και οι πιστώσεις για αποζημιώσεις και ανοίγματα τάφων μηδενίστηκαν κατά την πρωθυπουργική θητεία του Μαριάνο Ραχόι του Λαϊκού Κόμματος…

Ύστερα από την αποτυχία των διαδικασιών σχετικά με τις βίαιες εξαφανίσεις, που ξεκίνησαν το 2008 από τον δικαστή Μπαλτάσαρ Γαρθόν, το 2010 δύο απόγονοι θυμάτων της φρανκικής δικτατορίας κατέθεσαν μηνύσεις στην Αργεντινή. Μια Αργεντίνα δικαστής απέδωσε στον εαυτό της τη δικαιοδοσία να ερευνήσει εν ονόματι της αρχής της οικουμενικής δικαιοσύνης. Ωστόσο, η Ισπανία ποτέ δεν δέχθηκε να ανταποκριθεί στα αιτήματά της για ακρόαση των υπόπτων, κι αυτό παρά το ότι έχει εκδοθεί διεθνές ένταλμα σύλληψης εναντίον τους. Η querella argentina («Αργεντινή Καταγγελία»), η οποία αναφέρεται στο κινηματογραφικό ντοκιμαντέρ «Η Σιωπή των Άλλων» (5), πλέον συσπειρώνει περίπου εννέα χιλιάδες μηνυτές. Μεταξύ αυτών, τον Χοσέ Μαρία Γαλάντε, μέλος της ένωσης La Comuna, πρώην ακτιβιστή της Ισπανικής Επαναστατικής Κομμουνιστικής Ένωσης που διώχθηκε για τη συνδικαλιστική δράση του όταν ήταν φοιτητής: «Δικάστηκα τρεις φορές, βασανίστηκα, πέρασα πέντε χρόνια από τη ζωή μου στη φυλακή και κανείς από τους υπεύθυνους δεν έχει δικαστεί», αποκαλύπτει.

Παρά τα αδιέξοδα αυτά, ο αγώνας των ενώσεων συνεχίζεται και κάποιες φορές αποδίδει σε τοπικό επίπεδο. Ένα δίκτυο από «πόλεις ενάντια στην ατιμωρησία», συγκροτημένο το 2016, περιλαμβάνει μεταξύ άλλων τη Μαδρίτη, τη Βαλένθια, την Παμπλόνα, τη Σαραγόσα, τη Βαρκελώνη και τη Λα Κορούνια. Στη Μαδρίτη, όπως και στη Σαραγόσα, εγκαινιάστηκε ένα γραφείο για τα θύματα των εγκλημάτων της φρανκικής περιόδου τον Νοέμβριο του 2018. Στα βορειοανατολικά της Βαρκελώνης, στο Παρκ δελ Φόρουμ, αντίκρυ στη θάλασσα, το μνημείο του Καμ δε λα Μπότα, ένας τσιμεντένιος τοίχος μήκους περίπου πενήντα μέτρων, εγκαινιάστηκε στις 24 του περασμένου Φεβρουαρίου. Επάνω σε αυτό το τείχος των εκτελεσθέντων, ανάμεσα σε φωτογραφίες αρχείου και γράμματα από φυλακισμένους, ένας κατάλογος ονομάτων εκτείνεται μέχρι εκεί που φτάνει το μάτι, προς τιμήν των 1.706 θυμάτων των δυνάμεων του Φράνκο μεταξύ 1939 και 1952. Απομένει να διαπιστώσουμε εάν οι νέες ομάδες θα συνεχίσουν αυτές τις πολιτικές: στις δημοτικές εκλογές του Μαΐου 2019, οι προερχόμενοι από τη ριζοσπαστική Αριστερά συνασπισμοί που κυβερνούσαν από το 2015 απώλεσαν τις περισσότερες από αυτές τις «επαναστατημένες πόλεις» (6).

Επίσης, ορισμένες Αυτόνομες Κοινότητες της Ισπανίας πρόλαβαν το εθνικό Κοινοβούλιο θεσπίζοντας οι ίδιες φιλόδοξους νόμους ιστορικής μνήμης. Παρ’ ό,τι η Ανδαλουσία αναφέρεται συχνά ως παράδειγμα, η Αραγωνία ψήφισε, στις 8 Νοεμβρίου 2018, έναν νόμο «δημοκρατικής μνήμης» ο οποίος προβλέπει ένα καθεστώς κυρώσεων για τους δήμους που δεν αφαιρούν τα φρανκικά σύμβολα από τους δρόμους τους, την ενημέρωση του χάρτη των ομαδικών τάφων, ένα πρωτόκολλο εκταφής, καθώς και μια τράπεζα DNA για την ταυτοποίηση των λειψάνων. Εντούτοις, οι εντάσεις μεταξύ τοπικών συλλογικοτήτων και ενώσεων καλά κρατούν. Θα χρειαστεί περισσότερο από μία δεκαετία αιτήσεων των δημοτικών και περιφερειακών αρχών προκειμένου η ομάδα εργασίας Ανάκτηση της Μνήμης της Κοινωνικής Ιστορίας της Ανδαλουσίας να εξασφαλίσει τελικά, στις 13 του περασμένου Απριλίου, τη σηματοδότηση του στρατοπέδου συγκέντρωσης της Λα Κορτσουέλα (7). Εξαρτώμενες από την καλή θέληση των πολιτικών, που λειτουργούν στη βάση της ψηφοθηρικής λογικής, οι ενώσεις δυσκολεύονται να βρουν στηρίγματα ανάμεσα στους αιρετούς και τα μέσα ενημέρωσης –ιδίως εκείνες που διεκδικούν τη διαφάνεια και την αλήθεια αναφορικά με τον ρόλο των μεγάλων επιχειρήσεων και της Εκκλησίας.

Ειδικά η Εκκλησία, έχοντας πρωτοστατήσει στην εγκαθίδρυση μιας «αξίας της εργασίας», την οποία κατόπιν αναβάθμισε σε σύστημα μετάνοιας, έπαιξε δομικό ρόλο στο σύστημα καταστολής και φυλάκισης του καθεστώτος του Φράνκο (8). «Οι ιερείς διέθεταν πληροφορίες χάρη στην εξομολόγηση», εξηγεί ο Γαλάντε. «Η Εκκλησία συνέταξε τους πρώτους καταλόγους των αντιφρονούντων που όφειλαν να σφαγιασθούν, υποδεικνύοντας τα μαύρα πρόβατα του χωριού, τους αμαρτωλούς και τους κομμουνιστές». Μολονότι η Επισκοπική Σύνοδος προέβη σε μια δειλή απολογία το 2007, αυτό το κομμάτι της ιστορίας της την στοιχειώνει ακόμη.

 

Πίσω από το «οικονομικό θαύμα» της δεκαετίας του 1960

Ο ιδιωτικός τομέας δεν έμεινε αμέτοχος. «Το πραξικόπημα υποστηρίχθηκε από τους οικονομικούς κύκλους οι οποίοι, όπως και σε άλλες χώρες της Ευρώπης, στοιχημάτισαν στον φασισμό», υπενθυμίζει ο Γαλάντε. «Μετά τον πόλεμο, έδρεψαν τους καρπούς αυτής της επένδυσης». Οι μεγάλες επιχειρήσεις ωφελήθηκαν σε σημαντικό βαθμό από την καταναγκαστική εργασία που οργάνωσε η δικτατορία, ιδιαίτερα στο πεδίο των υποδομών (μεταφορές, ηλεκτρικές, υδρολογικές και λιμενικές εγκαταστάσεις κ.λπ.) (9). Ό,τι πρέπει ώστε να αμαυρωθεί ο μύθος του «οικονομικού θαύματος» της δεκαετίας του 1960, για το οποίο μεγάλη μερίδα του πολιτικού κόσμου επαίρεται μέχρι σήμερα. «Η χώρα αυτή ήταν ιδανική για τις επενδύσεις του δυτικού κόσμου», αναλύει ο Μπονιφάθιο Σάντσεθ της ARMH. «Τα εργατικά χέρια ήταν φτηνά, τα συνδικάτα και οι εργατικές οργανώσεις απαγορευμένα, κάτι που απομάκρυνε κάθε απειλή κοινωνικής σύγκρουσης. Να τι αποκαλούν “θαύμα”…»

Καταμεσής ενός δημοτικού πάρκου στα περίχωρα της Σεβίλλης, ο κύριος Γορδίγιο καθαρίζει από πλαστικές σακούλες και τενεκεδάκια τον χώρο γύρω από ένα μικρό μνημείο που έχτισε η ομάδα εργασίας του. Το μνημείο αποτελείται από ένα τμήμα σωλήνα περικλεισμένο σε ένα πλαίσιο από τσιμέντο. Στη μια πλευρά του ανοίγματός του βρίσκονται μεταλλικές μπάρες, λυγισμένες, ώστε να θυμίζουν απόδραση. Λίγες εκατοντάδες μέτρα πιο μακριά βρισκόταν το «El Colector» («συλλεκτήριος αγωγός»), ένα στρατόπεδο συγκέντρωσης χτισμένο εκεί επί δικτατορίας, όταν χρειάστηκε να κατασκευαστεί ένα σύστημα αποχέτευσης λυμάτων για λογαριασμό της εταιρείας Entrecanales y Távora, από την οποία δεν απομένει πλέον τίποτα. Ή σχεδόν τίποτα: ως ειρωνεία της μνήμης, οι αποθήκες της Acciona, του οικοδομικού κολοσσού που είναι διάδοχος της Entrecanales y Távora, καταλαμβάνουν σήμερα τον χώρο του στρατοπέδου…

 

  1. Η Ένωση Δημοκρατικού Κέντρου (UCD) και η Λαϊκή Συμμαχία, (AP), πρόγονος του Λαϊκού Κόμματος (PP).
  2. Πρακτικά της συνεδρίασης του Κογκρέσου των Αντιπροσώπων της 14ης Οκτωβρίου 1977.
  3. Στην Ισπανία, η CGT είναι μια αναρχο-συνδικαλιστική οργάνωση.
  4. Το Λαϊκό Κόμμα, κληρονόμος του πνεύματος του Φράνκο, μέχρι πρόσφατα συγκέντρωνε όλες τις τάσεις της Δεξιάς, από τις πιο μετριοπαθείς έως τις πιο νοσταλγικές προς τη δικτατορία.
  5. Almudena Carracedo και Robert Bahar, «Le Silence des autres», βγήκε στις γαλλικές αίθουσες στις 13 Φεβρουαρίου 2019. Η ταινία προβλήθηκε από τη δημόσια ισπανική τηλεόραση. Στην Ελλάδα με τον τίτλο «Η σιωπή των άλλων» κέρδισε το Πρώτο Βραβείο Καλύτερου ιστορικού ντοκιμαντέρ στο 4ο Διεθνές Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ «Πέρα από τα Σύνορα» στο Καστελλόριζο, τον Αύγουστο του 2019.
  6. Βλ. «Dans les villes rebelles espagnoles», «Le Monde diplomatique», Φεβρουάριος 2017.
  7. Στρατόπεδο συγκέντρωσης που βρίσκεται μέσα σε ένα περιαστικό πάρκο στα νότια της Σεβίλλης, ένα από τα δέκα της περιφέρειας. Εκεί, περίπου 1.500 κρατούμενοι έγιναν αντικείμενο εκμετάλλευσης και υποβλήθηκαν σε καταναγκαστικά έργα, μεταξύ 1940 και 1943.
  8. Βλ. Gutmaro Gómez Bravo, «Le rôle de l’Église dans la répression franquiste», «Vingtième Siècle. Revue d’histoire» (πλέον εκδίδεται με τον τίτλο «20 & 21. Revue d’histoire»), αρ. 127, Παρίσι, Ιούλιος-Σεπτέμβριος 2015.
  9. Βλ. την εργασία του ιστορικού José Luis Gutiérrez Molina, ειδικού στο αναρχικό κίνημα, και ειδικότερα το άρθρο «Franquismo y trabajo esclavo, una deuda pendiente», δημοσιευμένο στην ανδαλουσιανή ιστοσελίδα www.todoslosnombres.org

 

Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedintumblrmail