Η λογοτεχνία της φαβέλας αναζωογονεί τη βραζιλιάνικη λογοτεχνία

Μια νέα Τροπικάλια

2015_05_17_favelas_1

Φαβέλα ίσον περιθώριο;

Η αρχή έγινε το 1997, όταν για πρώτη φορά ένας κάτοικος των παραγκουπόλεων, της περίφημης «Πόλης του Θεού» στο Ρίο ντε Τζανέιρο, ο σαραντάχρονος δημοσιογράφος Πάουλο Λινς που είχε περάσει εκεί την παιδική του ηλικία, γράφει για την οριακή εμπειρία του της φαβέλας. Ονομάζοντας το βιβλίο του με το όνομα της “Cidade de Deus”, της CDD, ο Λινς δίνει φωνή σε όλους τους κατοίκους των παραγκουπόλεων που ως εκείνη τη στιγμή μιλούσαν μόνο διαμέσου παρατηρητών προερχόμενων απ’ έξω, εκτός της φαβέλας.

2015_05_17_favelas_2Το 2002, ο σκηνοθέτης Φερνάντο Μεϊρέγιες γυρίζει ταινία το σε μεγάλο βαθμό αυτοβιογραφικό, πολυσέλιδο αυτό μυθιστόρημα, που περιγράφει την ανείπωτη βία που κυριαρχεί στις περιοχές αυτές και τη βίωσή τους από τα παιδιά, τους νέους κάτω των είκοσι χρονών που αποτελούν την πλειονότητα των κατοίκων. Η ταινία αποθεώνεται στον δυτικό κόσμο, αποσπά σωρεία βραβείων, το βιβλίο μεταφράζεται σε πολλές γλώσσες (και στα ελληνικά, εκδ. Φανταστικός Κόσμος, 2004).

Λίγο αργότερα, το 2000, ο Αλεσάντρο Μπούζο εκδίδει, ιδίοις αναλώμασι, τα κείμενα που έγραφε στο τρένο και μοιραζόταν με τους συνεπιβάτες του, γυρίζοντας στο σπίτι του, σε μια φαβέλα του Σάο Πάολο, με τίτλο «Το τρένο – βασισμένο σε πραγματικά γεγονότα». Την ίδια ακριβώς εποχή και στην ίδια πόλη, ο ποιητής Σέρζιο Βαζ δημιουργεί τη φημισμένη πια Περιφερειακή Πολιτιστική του Κοοπερατίβα / Cooperifa (Cooperativa Cultural da Periferia) του, καλώντας όλον τον κόσμο σε ποιητικές συναντήσεις, sarau, στο μπαρ Zé Batidão, όπου όποιος θέλει διαβάζει δικά του και άλλα ποιήματα, ραπάρει, μιλάει. Στόχος, η λογοτεχνία να πάψει να θεωρείται κάτι το ιερό, στο οποίο ο απλός κόσμος εξ ορισμού δεν έχει πρόσβαση, να πάψει να φοβίζει τους αγράμματους συνήθως ανθρώπους, να την αγκαλιάσουν όπως αγκαλιάζουν την οικεία και αγαπημένη τους ραπ  – πολλοί ποιητές-συγγραφείς είναι και ράπερ, ο Φερέζ, ο Ροντρίγκο Κιριάκο –, ενώ το γκράφιτι είναι επίσης οργανικό στοιχείο του πολιτιστικού οικοσυστήματος της φαβέλας.

Έτσι ξεκινά λοιπόν η «περιφερειακή» λογοτεχνία: τα κείμενα και οι πρωτοβουλίες λειτουργούν ως θρυαλλίδα για διεκδίκησης φωνής και ταυτότητας,  μέσα και από την τέχνη του λόγου – κατά το παράδειγμα του νεαρού ήρωα του μυθιστορήματος του Λινς, που γίνεται φωτογράφος. Ορισμένοι την ονομάζουν «περιθωριακή», αλλά όπως λέει ο Φερέζ, κεντρική μορφή της νέας αυτής λογοτεχνίας, γνωστός ράπερ, πολυμεταφρασμένος ποιητής και συγγραφέας, είδωλο των νέων στις παραγκουπόλεις, το «περιθώριο» έχει αρνητικές συνδηλώσεις. Ας ορίζονται έτσι οι ελίτ, με τις περιφραγμένες βίλες και τους σωματοφύλακές τους.

Μέσα στα χρόνια που ακολούθησαν, οι πρωτοβουλίες αυτές έχουν πολλαπλασιαστεί, οι αναγνώσεις ποίησης, τα εργαστήρια δημιουργικής γραφής επίσης, μέσα στη γενικότερη πολιτισμική άνθηση στις παραγκουπόλεις, οι οποίες σήμερα έχουν σημαντικά ησυχάσει, στον βαθμό που η συνεχής παρουσία της αστυνομίας έχει διώξει τους εμπόρους ναρκωτικών. Έχουν αυξηθεί εκθετικά οι συγγραφείς που ζουν πια από τα έργα τους, τα βιβλία, οι μεταφράσεις, οι συναντήσεις (στη φετινή Έκθεση Βιβλίου στο Παρίσι, όπου η Βραζιλία ήταν τιμώμενη χώρα, η πλέον ζωντανή φωνή ήταν της λογοτεχνίας αυτής, της φαβέλας). Ομάδες στέκονται στο δρόμο μοιράζοντας μικροσκοπιά φιαλίδια με την αναγκαία καθημερινή δόση ποίησης, ένα ποίημα του Κάρλος Ντρουμόντ ντε Αντράντε ή του Μπωντλαίρ. Μπλουζάκια γράφουν «Poema-se», «Ποιητιστείτε», φλιτζάνια έχουν επάνω σονέτα, ποιητές γράφουν κατά παραγγελία ποιήματα που τους ζητούν περαστικοί. Πολιτιστικές ομάδες, λέσχες ανάγνωσης, μια νέα ψυχαγωγική βιομηχανία, που στηρίζεται στο χιπ-χοπ και τη ραπ, το έδαφος πάνω στο οποίο άνθισε, κατά γενική ομολογία, η ποίηση της περιφέρειας (π.χ. φαβέλα ή καριόκα φανκ) κερδίζει έδαφος συνεχώς.

2015_05_17_favelas_3

Από την περιφέρεια προς το κέντρο

Παρακολουθούμε μια άλλη πραγματικότητα να γεννιέται, μια ενσωμάτωση που προφανώς σχετίζεται με την κοινωνική κινητικότητα της τελευταίας δεκαετίας αλλά γίνεται με πρωτόγνωρη φορά: από τα κάτω προς τα πάνω, από την περιφέρεια προς το κέντρο. Ακόμη καλύτερα, η περιφέρεια ζωντανεύει το κέντρο. Πολύ ωραία για να είναι αληθινό, θα πει κανείς. Όντως. Δεν είναι όλα τα έργα άξια λόγου αισθητικά, αλλά τι σημασία έχει; Πολλά από αυτά είναι αξιολογότατα – μπορεί κανείς να τα διαβάσει στα γαλλικά, όπου η δραστήρια βραζιλιάνα εκδότρια Πάουλα Ανακάονα προωθεί τη νέα αυτή λογοτεχνία, μακάρι αύριο και στα ελληνικά – εξίσου αξιόλογα με πολλά έργα που το κέντρο καθιερώνει τοπικά και παγκόσμια με τη δύναμη των ιεραρχιών του. Η λογοτεχνία της περιφέρειας δείχνει πώς η αποκαθήλωση της λογοτεχνίας μπορεί να την ανανεώσει εκ βάθρων, πώς η ραπ και το χιπ-χοπ είναι τελικά μια πολυσύνθετη πολιτιστική μηχανή που γεννά αποτελέσματα και εκτός του πεδίου της, πώς το διαδίκτυο μπορεί να είναι κάλλιστη επιλογή επικοινωνίας εκτός της μαζικής κουλτούρας, εντός ενός γόνιμου, περιφερειακού φαντασιακού που αντιμάχεται την αδυσώπητη παγκοσμιοποίηση.

Πολύ κοντά, πολύ μακριά

Πολύ συχνά, οι αναφορές στη Λατινική Αμερική λοιδωρούνται στη χώρα μας, ως ανυπόστατες λόγω διαφορετικής ανάπτυξης διαφορετικών μοντέλων, με την ίδια ευκολία με την οποία παλαιότερα το μοντέλο του κέντρου και της περιφέρειας εφαρμοζόταν σε όλες τις χώρες εκτός του δυτικού πυρήνα. Η κυρίαρχη οικονομική και πολιτισμική παγκοσμιοποίηση μοιάζει ωστόσο, ενάντια στις ιεραρχίες που η ίδια επιμένει να επιβάλλει, το υπερεθνικό, το εθνικό, το τοπικό, να βάλλεται από μια ριζωματική ανάπτυξη νέων στοιχείων σε όλα τα επίπεδα (την επινόηση και τη φαντασία για τις οποίες μιλά ο Απαντουράι), τα οποία πλέον διακινούνται συχνά ανεξέλεγκτα. Η Ελλάδα επιμένει, με εξαιρέσεις φυσικά, παρότι μικρή χώρα, να μεταφράζει διαμέσου του κέντρου και μάλιστα όσο το δυνατόν πιο θεσμικά. Εξού και η καθυστέρηση με την οποία υποδέχεται, εάν και εφόσον τα υποδέχεται, διάφορα κινήματα. Το ζητούμενο θα ήταν, ειδικά μέσα στην παρούσα παγκόσμια κρίση, μια διαρκής και γόνιμη συνομιλία με όλη την περιφέρεια και την περιφέρεια της περιφέρειας, όπως κι αν νοηματοδοτούνται σήμερα, στον αγώνα ενάντια στη σιωπή, ενάντια στη λήθη, για μια λογοτεχνία μέσα στον κόσμο και για τον κόσμο, όπως ζητούσε ο Τζβετάν Τοντορόφ πριν από λίγα χρόνια.

Facebooktwittergoogle_pluspinterestlinkedintumblrmail Για το γαλλικό πρωτότυπο
Authors:

Επίκουρη Καθηγήτρια στο Τμήμα Γαλλικής Γλώσσας και Φιλολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης.